كارخانه‌هاى برق كارخانه‌هاى برق نيز از اولين كارخانه‌هائى بودند كه در گيلان به‌كار افتادند . دربارهء تأسيس كارخانهء برق رشت ، در شمارهء 41 روزنامهء تربيت مورخ پنجشنبه 23 رمضان سال 1322 هجرى قمرى چنين نوشته شده است : « ديگر از مطالب مكتوب آن‌كه جناب مستطاب آقا محمد حسين رئيس التجار يزدى كه مقيم بادكوبه مىباشد و مستشارى و همراهى حاجى زين - العابدين تقى اف را دارد در رشت تأسيس اساس چراغ‌برق مىكند . » به دنبال اين خبر در صفحهء اول شمارهء 347 مورخ پنجشنبه 6 ذى القعدهء 1322 هجرى قمرى همين روزنامه نوشته شد : « آقا محمد حسين بن حاجى محمد باقر از اعاظم تجار با همت و غيرت ايران است . آقا محمد حسين را در روسيه باقراف هم نام مىبرند و تقريبا يك سال مىشود كه امتياز چراغ الكتريك رشت را دولت عليه به جناب معزى اليه عطا فرمود و شايد حالا مقدمات اين عمل قريب به اتمام باشد . » در نشريه‌اى كه با نام « سير تكاملى برق در استان گيلان » از سوى ادارهء كل اطلاعات استان گيلان انتشار يافته نام مؤسس برق را معين السلطنه رشتى دانسته و در اين مورد چنين نوشته است : « در سال 1321 هجرى قمرى ( 1281 شمسى ) ، ميرزا محمد على اصفهانى معروف به معين السلطنه رشتى كه از مردان صاحب‌نام و شيفتهء خدمت به گيلان بود با توجه به تأثير شگرف نيروى برق در توسعهء رشد اقتصادى ، صنعتى و كشاورزى در كشورهاى غربى ، اراده كرد تا گيلان را نيز از چنين امتياز و موهبتى برخوردار نمايد . بدين‌سبب پس از بازگشت از اروپا به دربار مظفر الدين شاه رفت و توانست امتيازى به مدت 50 سال اخذ و اقدام به تأسيس كارخانه‌اى در خيابان ( چراغ‌برق قديم ) نمايد . « 1 » » در فصل اول نظامنامهء تأسيس كارخانه برق نوشته است : « براى مخارج دستى ماشين و لوازم آن‌كه 1200 چراغ كه هر چراغى 16 شمع داشته باشد رويهم 000 ، 30 تومان مخارج ملاحظه شد كه اين مبلغ فعلا به عنوان سرمايهء اوليهء شركت منظور مىيابد كه با شركت آقاى قاسم خان والى امير تومان تمام آنها خريدارى شده و در اين سنه لوىئيل يكهزار و سيصد و بيست و دو دستگاههاى آن حاضر شده و به تمام اهالى حتى الامكان چراغ داده خواهد شد . » اولين موتور مولد برق كه در رشت نصب شد ، روستون Roston نام داشت و به قدرت 200 اسب بخار بود ، امور فنى آن را كارشناسان آلمانى به عهده داشتند . در فصل هفدهم نظامنامه در مورد آبونمان ، قيمت ماهانه آمده است : « 16 شمعى ، هررشته ماهى 11 قران - 8 شمعى ، هررشته ماهى 8 قران - 5 شمعى ، هررشته ماهى 6 قران - براى كسانى كه تمام چراغهاى خانه خود را روشن مىكنند و يا تنها تعدادى از آنها را روشن مىنمايند مىتوانند ساعتى « 2 » را كه در اداره موجود است خريدارى يا اجاره نمايند . ميزان مصرفى پس از محاسبه براى چراغهاى 16 شمعى هرساعت 100 دينار و براى 8 شمعى 5 / 1 شاهى و براى 5 شمعى مبلغ يك شاهى مىباشد . افزون بر پولى كه افراد با توجه به شمارهء مصرفى مىپردازند موظفند به صورت زير نيز پول بپردازند : براى هرچراغ 16 شمعى 5 / 3 قران ، براى 8 شمعى 2 قران و براى 5 شمعى 30 شاهى ( 5 / 1 قران ) براى دريافت پول ، هرشب تحصيلدار شركت به مغازه‌ها و خانه‌ها مراجعه مىكند و بعد از دريافت پول پشت كارتى را كه 30 خانه دارد علامت مىگذارد و بعد در آخر هرماه براى مشتركين قبض رسيد صادر شده و وسيله همان تحصيلدار به دست مشترك مىرسد . » در سال 1305 اين امتياز به 2 نفر از زرتشتيان به نامهاى ارباب گشتاسب و ارباب رستم فيروزگر واگذار گرديد . صاحبان جديد كارخانه ضمن تأسيس شركت سهامى برق گيلان ، به منظور توسعهء برق در سطح منطقه اقدام به نصب يك موتور مولد برق در رشت و 2 موتور M . A . N در بندر انزلى و لاهيجان نموده و با توجه به امكانات آن‌روز توانستند دامنهء فعاليت خود را به شكل بهترى گسترش دهند . با اين وضع مقدار برق مصرفى رشت حدود 350 كيلووات ، بندر انزلى حدود 100 كيلووات و لاهيجان شايد حدود 80 كيلووات بود . كاستيهاى موجود در وضع برق رشت و ناتوانى موتورهاى موجود در تأمين روشنائى اين شهر گاه‌وبيگاه به قطع روشنائى منجر شده شهر را در تاريكى فرومىبرد و سبب ناراحتى و شكايت افرادى كه مشترك برق بودند مىشد . در سال 1326 حاج محمد على داودزاده ، از مردان صاحب‌نفوذ رشت ، پس از توفيق در جلب كمكهاى لازم براى رفع مشكلات ارزى توانست با تنى چند از همفكران خود شركت سهامى برق رشت را تأسيس نمايد . اين شركت پس از تلاش نمايانى توانست در اول فروردين 1330 رسما كار خود را شروع كند . در مراسمى كه به همين مناسبت برگزار گرديد كارخانه وسيله شادروان آيت الله ضيابرى ، كه از روحانيون مورد احترام مردم بود گشايش يافت . سرمايهء شركت در اين زمان به 2 ميليون تومان مىرسيد كه به حساب شركت در بانك واريز شده بود . شركت در 2 سال اول كار خود ناگزير بود از شبكه‌هاى برق قديم استفاده كند و به همين سبب هرماه 1066 تومان به شهردارى پرداخت مىنمود . پس از اين مدت با تهيهء زمينى مناسب در محل امروزى برق منطقه‌اى رشت و نصب موتورهاى موردنياز از نوع M . A . N و زيمنس و ژنرال الكتريك و تعويض تيرهاى چوبى برق به تيرهاى بتونى و كابل‌كشى و نصب ترانسفورماتور در 10 نقطهء شهر ، وضع برق در شهر رشت تا حدى بهبود يافت . اين كارخانه مورد بازديد مستر كولى ، مستشار آمريكايى و مهندس نيرنورى ، مديرعامل قسمت برق سازمان برنامه قرار گرفت . بازديدكنندگان پس از مشاهدهء پيشرفتهايى كه حاصل شده بود موافقت خود را با پرداخت وام اعلام نمودند . به دنبال اين بازديد نمايندگانى از سوى شركت براى مذاكره به تهران رفتند و پس از 2 ماه و شركت در نشستهاى متعدد ، دكتر مشرف نفيسى رئيس وقت سازمان برنامه به بانك ملى ايران توصيه نمود كه مبلغ 15 ميليون ريال علاوه بر وام قبلى به شركت پرداخت شود . با اين ترتيب سرمايهء شركت به

--> ( 1 ) . در نشريهء مزبور به هيچگونه مأخذى در اين مورد اشاره نشده است . تهيه و تنظيم اين نشريه وسيلهء گروه تحقيق خبرگزارى پارس انجام يافته و در اسفندماه 1351 منتشر شده است . ( 2 ) . منظور همان « كنتور » است .